مقدمه
در بسیاری از محیطهای صنعتی، وجود گازهای قابل اشتعال، بخارات، مههای قابل احتراق یا گردوغبارهای انفجاری میتواند خطر ایجاد آتشسوزی و انفجار را افزایش دهد. در چنین محیطهایی استفاده از تجهیزات معمولی ممکن است باعث ایجاد یک منبع جرقه یا حرارت شده و خطرات جدی برای کارکنان و تأسیسات ایجاد کند.
اینجاست که مفهوم ATEX اهمیت پیدا میکند. تجهیزات ATEX برای استفاده در محیطهایی طراحی و ارزیابی میشوند که احتمال تشکیل اتمسفر بالقوه انفجاری وجود دارد و هدف اصلی آنها کاهش احتمال ایجاد منبع اشتعال و افزایش سطح ایمنی در محیطهای پرخطر است.
ATEX به چه معناست؟
واژه ATEX از عبارت فرانسوی Atmosphères Explosibles به معنای اتمسفرهای انفجاری گرفته شده است.
در استانداردها و مقررات اروپایی، ATEX به مجموعه الزامات مربوط به تجهیزات و سیستمهای حفاظتی مورد استفاده در محیطهایی اشاره دارد که احتمال تشکیل اتمسفر انفجاری در آنها وجود دارد.
بر اساس تعریف مقررات ATEX، اتمسفر انفجاری میتواند از ترکیب هوا با مواد قابل اشتعال مانند گازها، بخارات، مهها یا گردوغبارهای قابل احتراق ایجاد شود؛ بهگونهای که در صورت ایجاد منبع اشتعال، احتراق در مخلوط منتشر شود.
به زبان ساده، وقتی در یک محیط صنعتی احتمال وجود مواد قابل اشتعال در هوا وجود دارد، باید احتمال ایجاد جرقه، حرارت بیش از حد یا سایر منابع اشتعال به حداقل برسد. تجهیزات ATEX برای چنین شرایطی طراحی شدهاند.
تجهیزات ATEX چه کاربردی دارند؟
مهمترین کاربرد تجهیزات ATEX، استفاده در محیطهایی است که احتمال ایجاد اتمسفر بالقوه انفجاری وجود دارد.
این تجهیزات میتوانند شامل طیف گستردهای از محصولات باشند، از جمله:
- چراغقوههای ضدانفجار
- گازسنجها و دتکتورهای گاز قابل اشتعال
- تلفنها و تجهیزات ارتباطی ضدانفجار
- دوربینهای ضدانفجار
- تجهیزات اندازهگیری و ابزار دقیق
- تجهیزات الکتریکی مناسب محیطهای خطرناک
- تجهیزات کنترلی و سیستمهای حفاظتی
- برخی تجهیزات مکانیکی و غیرالکتریکی دارای الزامات مناسب برای محیطهای مستعد انفجار
هدف از استفاده از این تجهیزات، جلوگیری از تبدیل شدن خود وسیله به یک منبع اشتعال در محیط خطرناک است.
تجهیزات ATEX در چه صنایعی استفاده میشوند؟
تجهیزات مناسب برای محیطهای دارای خطر انفجار در صنایع مختلفی مورد استفاده قرار میگیرند. برخی از مهمترین آنها عبارتاند از:
۱. صنعت نفت و گاز
در پالایشگاهها، تأسیسات استخراج و فرآورش نفت و گاز و بسیاری از مناطق عملیاتی، احتمال انتشار گازها و بخارات قابل اشتعال وجود دارد. به همین دلیل، انتخاب تجهیزات مناسب برای این محیطها اهمیت زیادی دارد.
۲. صنایع پتروشیمی و شیمیایی
در واحدهایی که با مواد شیمیایی قابل اشتعال، حلالها و بخارات خطرناک سروکار دارند، استفاده از تجهیزات متناسب با طبقهبندی محیط میتواند نقش مهمی در کاهش خطرات ایفا کند.
۳. پالایشگاهها و مخازن ذخیره سوخت
در اطراف مخازن، خطوط انتقال، تجهیزات فرآیندی و محلهای بارگیری و تخلیه مواد قابل اشتعال، ممکن است شرایط لازم برای ایجاد اتمسفر بالقوه انفجاری فراهم شود.
۴. معادن
برخی معادن، بهویژه معادنی که احتمال تجمع گازهای قابل اشتعال یا گردوغبارهای قابل احتراق در آنها وجود دارد، به تجهیزات دارای حفاظت مناسب در برابر خطر انفجار نیاز دارند.
۵. صنایع غذایی و تولید مواد پودری
در بعضی فرآیندهای صنعتی، گردوغبار حاصل از موادی مانند آرد، غلات و برخی پودرهای قابل احتراق میتواند در شرایط خاص خطر انفجار ایجاد کند. به همین دلیل، تجهیزات مورد استفاده در این محیطها باید بر اساس ارزیابی ریسک و طبقهبندی محل انتخاب شوند.
کمیسیون اروپا نیز کاربرد تجهیزات ATEX را در محیطهایی مانند سکوهای ثابت فراساحلی، صنایع پتروشیمی، معادن و آسیابهای آرد از جمله حوزههای مرتبط با اتمسفرهای بالقوه انفجاری معرفی میکند.
تفاوت تجهیزات معمولی با تجهیزات ATEX چیست؟
تجهیزات معمولی ممکن است در هنگام کار، بسته به نوع طراحی، دارای منابع بالقوه اشتعال باشند؛ برای مثال:
- ایجاد جرقه الکتریکی
- افزایش دمای سطح
- ایجاد قوس الکتریکی
- ایجاد الکتریسیته ساکن
- ایجاد جرقه در اثر عملکرد یا خرابی قطعات
در محیطهای مستعد انفجار، این منابع بالقوه میتوانند خطرناک باشند.
تجهیزات طراحیشده برای محیطهای انفجاری باید بر اساس الزامات مربوطه، به شکلی طراحی و ارزیابی شوند که احتمال اشتعال اتمسفر خطرناک را کاهش دهند. در مقررات ATEX، تجهیزات و سیستمهای حفاظتی مورد نظر باید الزامات اساسی ایمنی و سلامت را رعایت کرده و فرآیند ارزیابی انطباق مناسب را طی کنند.
آیا ATEX فقط برای تجهیزات برقی است؟
خیر.
یکی از نکات مهم درباره ATEX این است که این مفهوم فقط به تجهیزات الکتریکی محدود نمیشود. مقررات مربوط به تجهیزات برای محیطهای بالقوه انفجاری میتواند تجهیزات الکتریکی و غیرالکتریکی و همچنین سیستمهای حفاظتی مرتبط را دربر بگیرد.
بنابراین هنگام انتخاب تجهیزات برای یک محیط خطرناک، نباید صرفاً به برچسب «ضدانفجار» اکتفا کرد؛ بلکه باید مشخصات فنی، نوع حفاظت، گروه تجهیزات، رده یا Category، نوع محیط و طبقهبندی منطقه خطرناک مورد بررسی قرار گیرد.
زونبندی محیطهای مستعد انفجار چیست؟
یکی از مهمترین موضوعات در انتخاب تجهیزات مناسب، طبقهبندی مناطق خطرناک است.
در محیطهای دارای خطر انفجار، بسته به احتمال و مدت زمان حضور اتمسفر انفجاری، مناطق میتوانند در زونهای مختلف طبقهبندی شوند. برای مثال در سیستم زونبندی رایج:
- Zone 0: محیطی که اتمسفر انفجاری ناشی از گاز، بخار یا مه بهطور مداوم یا برای مدت طولانی وجود دارد.
- Zone 1: محیطی که احتمال ایجاد اتمسفر انفجاری در شرایط عادی کار وجود دارد.
- Zone 2: محیطی که در شرایط عادی انتظار نمیرود اتمسفر انفجاری ایجاد شود و در صورت ایجاد نیز معمولاً برای مدت کوتاهی باقی میماند.
برای گردوغبارهای قابل احتراق نیز زونهای 20، 21 و 22 مورد استفاده قرار میگیرند.
انتخاب تجهیزات باید متناسب با زونبندی محیط، نوع ماده قابل اشتعال و شرایط عملیاتی انجام شود. بنابراین نمیتوان گفت هر تجهیزی که صرفاً عبارت ATEX را روی خود دارد، برای تمام محیطهای خطرناک مناسب است.
استاندارد و گواهینامه ATEX چه اهمیتی دارد؟
هنگام خرید تجهیزات برای محیطهای مستعد انفجار، بررسی مستندات فنی و گواهینامههای محصول اهمیت بسیار زیادی دارد.
در اتحادیه اروپا، دستورالعمل 2014/34/EU الزامات مربوط به تجهیزات و سیستمهای حفاظتی مورد استفاده در اتمسفرهای بالقوه انفجاری را مشخص میکند. این دستورالعمل از سال 2016 جایگزین دستورالعمل قدیمیتر 94/9/EC شده است.
البته باید توجه داشت که ATEX یک استاندارد ساده یا صرفاً یک برچسب تجاری نیست؛ بلکه یک چارچوب قانونی و فنی برای ارزیابی انطباق تجهیزات مورد استفاده در محیطهای بالقوه انفجاری در بازار اروپا است.
همچنین ATEX را نباید با IECEx یکی دانست. این دو در حوزه تجهیزات مورد استفاده در محیطهای مستعد انفجار ارتباط فنی نزدیکی دارند، اما از نظر نظام گواهی و چارچوب قانونی یکسان نیستند.
نکات مهم هنگام خرید تجهیزات ATEX
هنگام انتخاب تجهیزات برای محیطهای خطرناک، توجه به موارد زیر اهمیت دارد:
- نوع محیط خطرناک را مشخص کنید.
- زون یا طبقهبندی منطقه را بررسی کنید.
- نوع ماده خطرناک را مشخص کنید؛ مانند گاز، بخار، مه یا گردوغبار.
- مشخصات فنی و مارکینگ کامل تجهیز را بررسی کنید.
- گواهینامه و مستندات فنی معتبر محصول را دریافت کنید.
- تجهیز را متناسب با شرایط محیطی مانند دما، رطوبت و شرایط کاری انتخاب کنید.
- صرفاً بر اساس عنوان «ضدانفجار» اقدام به خرید نکنید و سازگاری واقعی تجهیز با منطقه خطرناک را بررسی کنید.
جمعبندی
تجهیزات ATEX نقش مهمی در افزایش ایمنی محیطهای صنعتی دارند که احتمال ایجاد اتمسفر بالقوه انفجاری در آنها وجود دارد. این تجهیزات در صنایعی مانند نفت و گاز، پالایشگاه، پتروشیمی، صنایع شیمیایی، معادن و برخی صنایع تولیدی کاربرد گستردهای دارند.
با این حال، انتخاب تجهیز مناسب باید بر اساس طبقهبندی محیط، نوع ماده قابل اشتعال، زون خطرناک و مشخصات فنی و گواهینامه محصول انجام شود. استفاده از تجهیزات نامتناسب در یک محیط خطرناک میتواند پیامدهای جدی داشته باشد؛ بنابراین خرید تجهیزات ATEX باید با بررسی دقیق مشخصات فنی و نیازهای واقعی محل انجام شود.
شرکت پارلا ایمن پایا با ارائه تجهیزات ایمنی و حفاظت فردی و تجهیزات تخصصی مورد استفاده در محیطهای صنعتی، آماده ارائه مشاوره جهت انتخاب تجهیزات متناسب با نیاز پروژهها و محیطهای کاری است.
دیدگاهی یافت نشد